Bettânî, tam adıyla “Ebu Abdullah Muhammed bin Cabir bin Sinan er-Rakkī el-Harrânî”, 9. yüzyılda yaşamış ünlü bir müslüman astronom, matematikçi ve astrologtur. Batı dünyasında Albatagnius veya Albategni ismiyle tanınmaktadır. Aslen Sâbiî bir ailenin çocuğu olup 9. yüzyılın ilk yarısında Harran civarındaki Bettan’da doğmuştur.

Bettânî, Rakka’da bir rasathane kurarak burada ilmi çalışmalarını yoğunlaştırmış ve sistematik astronomik gözlemlerde bulunmuştur. Kurduğu gözlemevinde yaptığı gözlemleri, astronomi konusunda yazılmış en geniş ve kapsamlı eser olan “Zîc-i Sâbî” adlı kataloğunda toplamıştır.

Bettânî, hem teorik hem pratik astronomi ile meşgul olmuş, mevsimlerin süresini büyük bir isabetle hesaplamış ve Güneş yılını da “365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye” olarak tespit etmiştir. Kaynaklara göre 929 yılında Bağdat’a gittiği ve sonra Rakka’ya geri dönerken yolda Kasrülcis’te hayata veda ettiği belirtilmektedir.

Bettânî, özellikle astronomi ve matematik alanlarındaki çalışmalarıyla tanınmaktadır. Trigonometri alanında önemli gelişmelere öncülük etmiş, sinüs ve kotanjant kavramlarını gerçek anlamda ilk defa kullanan bilim adamı olduğu söylenmektedir. Küresel trigonometri problemlerini çözmüş ve trigonometrik bağıntıları modern çağda kullanılan şekliyle sistemleştirmiştir.

Astronomi alanında ise Güneş ve Ay'ın hareketleri üzerine yaptığı detaylı gözlemlerle önemli keşiflerde bulunmuştur. Güneş yılının uzunluğunu büyük bir hassasiyetle hesaplamış ve ekinoks ile gün dönümlerinin gözlemlerinde daha önce bilinmeyen bir doğruluk elde etmiştir.

BİLİM DÜNYASINA KATKISI

Geometri, teorik ve pratik astronomi ile astrolojide önde gelen bilginlerden ve meşhur gözlemcilerden biri olan Bettânî bilim dünyasına pek çok önemli katkısı olmuştur. Başlıcaları şunlardır:

Astronomi alanında:

Hassas Gözlemler: Güneş ve Ay'ın hareketlerini büyük bir doğrulukla gözlemlemiş ve bu sayede o döneme kadar yapılan hatalı ölçümleri düzeltmiştir. Güneş yılının uzunluğunu “365 gün 5 saat 46 dakika ve 24 saniye” olarak hesaplamış, bu değer günümüzdeki kabul edilen değere oldukça yakındır.

Ekinoks ve Gündönümleri: Ekinoks ve gün dönümlerinin zamanlarını daha önceki bilim insanlarına göre çok daha hassas bir şekilde belirlemiştir.

Güneş Tutulması: Güneş tutulmasının halkalı olabileceğini ilk kez öne sürmüştür.

Yıldız Kataloğu: Kapsamlı bir yıldız kataloğu hazırlamış ve bu katalogda yıldızların konumlarını detaylı bir şekilde listelemiştir.

Dünya'nın Yörüngesi: Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesinin eksantrikliğini (oval şeklini) ve bu eksantrikliğin zamanla değiştiğini fark etmiştir.

Ay'ın Hareketi: Ay'ın hareketleriyle ilgili detaylı çalışmalar yapmış ve Ay'ın yörüngesindeki bazı anormallikleri tespit etmiştir.

Matematik alanında:

Trigonometrinin Geliştirilmesi: Trigonometri alanında çığır açmıştır. Yunan kirişi yerine sinüs kavramını ilk kez kullanmış ve sinüs ile birlikte kosinüs, tanjant ve kotanjant fonksiyonlarını tanımlayarak trigonometriyi modern temellerine oturtmuştur.

Trigonometrik Tablolar: Sinüs ve kotanjant fonksiyonlarının dereceli tablolarını oluşturmuştur.

Küresel Trigonometri: Küresel üçgenlerin çözümü için önemli teoremler geliştirmiş ve küresel trigonometriyi astronomik hesaplamalarda etkin bir şekilde kullanmıştır. Trigonometrik bağıntıları günümüzde kullanılan şekliyle formülleştirmiştir.

Cebir ve Trigonometri İlişkisi: Cebirsel yöntemleri trigonometrik denklemlerin çözümünde uygulamıştır.

ESERLERİ

Bettânî'nin günümüze ulaşan en önemli eseri “Zîc-i Sâbî”tir. Bu eser, astronomi tabloları ve teorilerini içeren kapsamlı bir çalışmadır ve "Sabi Cetvelleri" olarak da bilinir. Kitap, Bettânî'nin kendi gözlemlerine dayanarak oluşturduğu doğru ve detaylı astronomik verileri içerir.

_{Bettani'nin güneş saati ve ayın evreleri hesabı}

Diğer bazı eserleri şunlardır:

• Kitab Ma'rifet Metal el-Buruc fi ma beyne Erbaa el-Felek: Kadranda burçların doğuşunun bilinmesi hakkında bir eserdir.
• Şerh el-Makâle el-Erbâ‘a li-Batlamyus: Batlamyus'un "Tetrabiblos" adlı astroloji eserinin bir yorumudur.
• Risâle fî Tahkik Mikdâr el-İttisâlât: Gezegenlerin kavuşum ve karşılama konumlarının miktarlarına ilişkin bir risaledir.

BİLİM TARİHİNDEKİ ÖNEMİ

• Bettânî, İslam dünyasının bilim ve düşünce alanında altın çağını yaşadığı bir dönemde yetişmiş ve bu dönemin en önemli bilim insanlarından biri olmuştur. Çalışmaları, İslam biliminin ne kadar ileri bir seviyeye ulaştığını göstermektedir.
• "Kitab az-Zij" adlı eseri Latinceye çevrilerek Avrupa'da büyük bir ilgi görmüş ve Kopernik, Tycho Brahe ve Kepler gibi Rönesans astronomların derinden etkilemiştir. Özellikle Kopernik'in Güneş merkezli evren modelini geliştirirken Bettânî'nin gözlemlerinden yararlandığı bilinmektedir.
• Bettânî'nin gözleme dayalı, titiz ve sistematik çalışma yöntemi, bilimsel metodolojinin gelişmesine önemli katkılar sağlamıştır. Kendi gözlemlerine güvenmesi ve önceki bilgileri eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmesi, modern bilimin temel prensiplerindendir.

Bettânî, astronomi ve matematik alanlarındaki kalıcı katkılarıyla bilim tarihinde unutulmaz bir yer edinmiş, Ay'daki bir kratere verilen "Albategnius" adıyla da mirası günümüze taşınmıştır.

Kaynakça:

_{Unat, Yavuz; İslâm Dünyasında Astronomi Çalışmaları ve Batı’ya Etkileri}

_{Unat, Yavuz; Battânî ve Zîc-i Sâbî Adlı Astronomi Eseri}

_{Ferruh Müftüoğlu, "Bettânî” TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/bettani (01.05.2025).}